Raki, czyli przyrząd do śnieżnych stoków i skalnych dachów

Ewolucja, jaką przeszedł ten z pozoru prosty, antypoślizgowy przyrząd do śniegu i lodu, to temat na osobny artykuł. W tym miejscu dość napisać, że w 1938 roku podczas pierwszego przejścia północnej ściany Eigeru zespół Heinricha Harrera zrezygnował z pary raków, aby odciążyć ekwipunek, czyli uznał, że stopnie w lodzie i tak trzeba kuć.

Dziś kuć stopni w lodzie czy firnie nie trzeba, a właściwie kuje się je, ale za pomocą przednich zębów raków, zwanych dalej zębami atakującymi, które w miarę upływu czasu zaczęły również służyć do precyzyjnego stąpania po skale i klinowania w rysie oraz delikatnego obcowania z wiszącym soplem czy kurtyną lodową.

W naszym zestawieniu skoncentrujemy się na rakach wspinaczkowych, jednak nie wyłączymy ze stawki raków służących do działalności w górach wyższych, gdzie choć poziom techniczny przebiega na niższym pułapie, to musimy całkowicie wykluczyć możliwość popełnienia błędu. Pominiemy za to w tekście tzw. raki koszykowe oraz wszelkiego rodzaju produkty przeznaczone do turystyki, pamiętając, że w górach wysokich, a często również podczas uprawiania „alpinizmu klasycznego”, łatwy teren jest integralną częścią gry i zachowanie w nim raka będzie miało dla nas znaczenie. Tak więc wybrane raki podzielimy na automaty i półautomaty, a także takie, które mogą być zarówno pierwszymi, jak i drugimi.

Zęby atakujące

Zęby atakujące to bez wątpienia najważniejsza część raków, odpowiadająca za nasz bezpośredni kontakt z technicznym terenem. Pierwszą linią podziału jest pozycja zębów; może być pionowa bądź pozioma. W mojej opinii dobór raków do konkretnej drogi jest zdeterminowany przez większą ilość czynników niż tylko dobór dziabek. Trzeba pamiętać, że skuteczność pracy tych pierwszych zależy w ścisły sposób od pracy butów – ilość kombinacji jest tak powalająca, że nie zamierzam nawet zaczynać tematu.

Zęby pionowe, którymi dysponują takie modele jak Stinger Pro (Black Diamond), G14 i Rambo 4 (Grivel), Dart Leverlock Fil i Lynx (Petzl), są wybierane najczęściej do poruszania się po twardym, pełnym lodzie, a te z nich (tym samym przechodzę płynnie do kolejnej linii podziału), które posiadają jeden atakujący ząb (Stinger, Dart, Lynx, Rambo4), nadają się doskonale do pracy w terenie mikstowym i w słabo urzeźbionej skale. Jednak to co dla jednego będzie słabą rzeźbą, dla innego może jawić się jako drabina – tak więc opinie dotyczące doboru szpeju do konkretnych dróg mogą się między sobą bardzo różnić.

Pomijając ten fakt, istnieją stali bywalcy zawodów drytoolowych i lodowych, którzy są zdeklarowanymi zwolennikami kolejnego rodzaju raków, tych z zębami poziomymi, które notabene – z wyjątkiem jednego najnowszego modelu (Snaggletooh Pro, Black Diamond) – występują zawsze parzyście (Sabretooth Nr – Black Diamond, Camp Race 290). Jednak według tradycyjnych wytycznych, płaskie zęby nadadzą się najlepiej do słabej jakości lodu, kiedy nacisk większą powierzchnią uchroni nas przed czesaniem jego struktury, oraz do alpinizmu klasycznego, kiedy w dużej części poruszamy się po terenie śnieżnym, firnie czy lodowej polewce. Swoistym połączeniem cech zębów poziomych i pionowych jest konstrukcja Petzla o nazwie Sarken. To ciekawe rozwiązanie pozwala wspinaczowi na korzystanie z ostrych i wąskich końcówek charakterystycznych dla atakujących zębów pionowych oraz przydatnego oparcia w gorszym lodzie czy polu śnieżnym, ponieważ im bliżej nasady tym zęby szersze. Kształt przednich noży określany jest tu jako T-kształtny.

Przewaga łatwego terenu nad terenem technicznym występuje często w górach wysokich – wtedy też szczególnie wchodzi w grę waga, stąd modele takie jak Cap Race 290, które spełnią swoją rolę nie tylko na zawodach skialpinistycznych, ale również w łatwym terenie śnieżnym bądź firnowym. Istnieją modele, które wychodzą naprzeciw tej zmienności oczekiwań i zostały zaprojektowane zarówno jako mono-, jak i bi-point. Doskonałym przykładem może być produkowany od wielu lat przez włoską firmę Grivel model G14. Produkt ten jest dowodem również na to, że „przód” powinien mieć wsparcie z „tyłu” – wniosek może być tylko jeden: konstrukcja całych raków lepiej współpracuje z parzystym przodem.

Jak wspomniałem wyżej, dotychczas produkowano tylko parzyste zęby płaskie. Innowacja, wprowadzona przez markę Black Diamond w modelu Snaggletooth Pro, ma na celu połączenie zalet typowego mono-pointa (precyzja w skale, możność skręcania buta na małych stopniach) ze sztandarowymi cechami płaskiego bi-pointa, czyli stabilność w słabym lodzie, miękkim firnie czy rozmokłej bądź suchej trawie.

Sposób mocowania

Raki, które omawiamy w niniejszym zestawieniu, dzielimy na automaty i półautomaty. O ile tylne mocowanie pozostaje we wszystkich modelach podobne, to przody dzielimy na paskowe i zatrzaskowe. Nie stanowi większego problemu załączenie kompatybilnej części, zamieniającej przedni system mocowania raka do buta, tak by dany model mógł reklamować się zarówno jako automat, jak i półautomat (Lynx marki Petzl czy G14 Grivela).

Co do skuteczności samego systemu zdania są jak zwykle podzielone i zdaje się, że jest to po prostu kwestia przyzwyczajenia. Niepodważalną zaletą półautomatów (Sabretooth Nr, G14 czy Lynx) jest możliwość dopasowania ich do niemalże każdego buta górskiego, włączając w to buty narciarskie, czego nie można powiedzieć o niektórych konstrukcjach automatycznych. Opinia, którą nieśmiało chciałem w tym miejscu przekazać, mówi o większym komforcie raków automatycznych (Stinger, Rambo4, Dart, Snaggletooth Pro, Sarken) na długich drogach lodowych, gdzie zaletą staje się absolutna sztywność konstrukcji, która zdecydowanie oszczędza naszą energię podczas powtarzanego setki razy uderzenia czubkiem buta.

Waga i materiał

Zdecydowana większość raków technicznych mieści się w przedziale wagowym 960-1060 gramów (para). Produkty nie mieszczące się w tym przedziale służą w szczególności do wspinaczki lodowej (Sarken, 1100 g), bądź specjalizują się w technicznej wspinaczce skalnej, więc pozbawione podkładek anti-snow schodzą nawet do 824 gramów (Dart Leverlock Fil). Zasadę kierującą tymi wahaniami można podsumować w ten sposób: do lodu i alpinizmu klasycznego masa na poziomie 900-1100 gramów jest potrzebna, a do technicznej wspinaczki skalnej w dachu lub przewieszeniu już niekoniecznie. Tak więc zupełnie analogicznie do klasyfikacji dziabek, gdzie wyważenie i odpowiedni „zamach” oszczędzają naszą energię i stawy podczas pokonywania terenu lodowego, a w dużym skalnym przewieszeniu stanowią jedynie o zbędnym balaście.

Absolutnym rekordem w kategorii redukcji wspomnianego balastu jest firma Camp, która dumnie zaprezentowała najlżejszą parę raków na świecie, czyli Race 290 (g). Jest to produkt aluminiowy, który z pewnością znalazł się już w plecakach większości narciarzy wysokogórskich, ale także wielu „skyrunnerów” bijących rekordy na mało wymagających technicznie szczytach, wreszcie pretendentów do zdobycia szczytów takich jak Cho Oyu czy Shishapangma (trudności skalne i lodowe zredukowane do minimum). Warto w tym szaleństwie pamiętać o ograniczonych możliwościach użytego w tym modelu materiału, a w przypadku lodu i skały postawić jednak na stal nierdzewną lub mieszankę chromu i stali.

Świadomy wybór raków wiąże się również z odpowiednim dopasowaniem go do używanego obuwia, do ruchomości w kostce, stabilności pięty czy grubości podeszwy. Co ważne, jedna na kilkanaście kombinacji raków z butami nie gwarantuje wygody użytkowania, a w skrajnych przypadkach nawet właściwego „dopięcia” raka. Inwestując w zakup tego podstawowego elementu ekwipunku powinniśmy zadać sobie pytanie, w jakim terenie będziemy poruszać się najczęściej i czy jedna para raków zaspokoi wszystkie nasze potrzeby. Poza wagą warto wziąć pod lupę ich kompaktowość, łatwość (i możliwość!) wymiany zębów, możliwości regulacji obejmy (w przypadku automatów) czy wreszcie trwałość tworzywa, z jakiego zostały wykonane.

Kacper Tekieli

***

Wybrane modele technicznych raków dostępnych w sklepach outdoorowych w 2016 roku

Sabretooth NR – Black Diamond

Waga pary raków: 968 g
System mocowania: półautomat
Materiał: stal nierdzewna
Liczba zębów: 14
Liczba zębów atakujących: 2
Ułożenie zębów atakujących: poziome
Wymiana zębów atakujących: nie
Antisnow: tak
Dodatkowe cechy:

• niższy profil, możliwość mikro-dopasowania
• o 5 mm krótsze tylne zęby ułatwiają chodzenie i lepiej współpracują z nowoczesnymi, elastycznymi butami do wspinaczki lodowej
• rama profilowana w technologii 3D gwarantuje sztywność i wytrzymałość,
• węższy i krótszy przód ramy.

Snaggletooth Pro – Black Diamond

Waga pary raków: 970 g
System mocowania: automat
Materiał: stal nierdzewna
Liczba zębów: 14
Liczba zębów atakujących: 2
Ułożenie zębów atakujących: poziome
Wymiana zębów atakujących: nie
Antisnow: tak
Dodatkowe cechy:

• 2 asymetryczne zęby atakujące; takie rozwiązanie gwarantuje dobrą pracę w lodzie, jak i większą stabilność na długich, ośnieżonych odcinkach.

Stinger Pro – Black Diamond

Waga pary raków: 960 g
System mocowania: automat
Materiał: stal nierdzewna
Liczba zębów: 11
Liczba zębów atakujących: 1
Ułożenie zębów atakujących: pionowe
Wymiana zębów atakujących: tak
Antisnow: tak
Dodatkowe cechy:

• zaprojektowane do technicznej wspinaczki lodowej oraz mikstowej.

Race 290 – CAMP

Waga pary raków: 290 g
System mocowania: automat
Materiał: aluminium
Liczba zębów: 10
Liczba zębów atakujących: 2
Ułożenie zębów atakujących: poziome
Wymiana zębów atakujących: nie
Antisnow: tak/nie
Dodatkowe cechy:

• różne kolory lewego i prawego raka ułatwiające ich identyfikację,
• łącznik z dyneemy redukuje wagę i pozwala zminimalizować wielkość raków w transporcie,
• anti-booty: opcjonalne.

G14 – Grivel

Waga pary raków: 1065 g
System mocowania: automat/półautomat
Materiał: chrom/molibden
Liczba zębów: 11 lub 12
Liczba zębów atakujących: 1 lub 2
Ułożenie zębów atakujących: pionowe
Wymiana zębów atakujących: tak
Antisnow: tak
Dodatkowe cechy:

• asymetrycznie wygięte,
• gumowa osłona zakładana na środkowy łącznik zapobiega jego ośnieżeniu i lodowaceniu, przez co zwiększa się komfort ich regulacji w warunkach terenowych,
• prosta, niewymagająca użycia narzędzi regulacja w rozmiarach 35–47.

Rambo 4 – Grivel

Waga pary raków: 1065 g
System mocowania: automat
Materiał: chrom/molibden
Liczba zębów: 12
Liczba zębów atakujących: 1
Ułożenie zębów atakujących: pionowe
Wymiana zębów atakujących: tak
Antisnow: tak
Dodatkowe cechy:

• uproszczona regulacja: po jednej śrubie do regulacji długości, regulacji zęba atakującego i pozycjonowania ostrogi,
• dwie pary zębów bocznych (żółte) pomagają dobrze stawać na lodowych kalafiorach
• asymetryczny kształt zwiększa precyzję i stabilizację (szczególnie przy małych stopniach)
• gumowa osłona zakładana na środkowy łącznik zapobiega jego ośnieżeniu i lodowaceniu, przez co zwiększa się komfort ich regulacji w warunkach terenowych.

Sarken – Petzl

Waga pary raków: 1100 g
System mocowania: automat
Materiał: hartowana stal nierdzewna, chrom, molibden
Liczba zębów: 12
Liczba zębów atakujących: 2
Ułożenie zębów atakujących: T-kształtne
Wymiana zębów atakujących: nie
Antisnow: tak
Dodatkowe cechy:

• świetna penetracja twardego lodu i stabilność w miękkim lodzie/śniegu dzięki T-kształtnej konstrukcji.

Dart Leverlock Fil – Petzl

Waga pary raków: 824 g
System mocowania: automat
Materiał: hartowana stal nierdzewna, chrom, molibden
Liczba zębów: 11
Liczba zębów atakujących: 1
Ułożenie zębów atakujących: pionowe
Wymiana zębów atakujących: nie
Antisnow: nie
Dodatkowe cechy:

• asymetryczne osadzony przedni ząb dla większej precyzji podparcia,
• druga, ukośna para zębów dla uzyskania stabilniejszej pozycji,
• możliwości zahaczania: przednie zęby boczne z małym wcięciem z tyłu dla lepszego odbicia,
• pozioma rama zapewnia sztywne podparcie i wyczucie podłoża: stopa „przylega” do lodu,
• precyzja dopasowania do buta: 2 pozycje przedniej obejmy z pręta pozwalają na zamocowanie podeszwy o każdej grubości; obejma może być mocowana niesymetrycznie, by dopasować raki do asymetrycznych butów, prosta, niewymagająca użycia narzędzi regulacja, precyzyjne dopasowanie (co pół numeru).

Lynx – Petzl

Waga pary raków: 910-1080 g
System mocowania: automat
Materiał: hartowana stal nierdzewna, chrom, molibden
Liczba zębów: 13 lub 14
Liczba zębów atakujących: 1 lub 2
Ułożenie zębów atakujących: pionowe
Wymiana zębów atakujących: tak
Antisnow: tak/nie
Dodatkowe cechy:

• uniwersalne raki do lodu i mikstu,
• konfiguracja i długość przednich ostrzy może być zmieniona jedną śrubą: bi-point w pozycji krótkiej, długiej lub asymetrycznej, mono-point (niecentrycznie) w pozycji krótkiej lub długiej.